Nuôi con bằng sữa mẹ là phương pháp nuôi dưỡng tự nhiên và tối ưu nhất đối với sự phát triển của trẻ nhỏ, là biện pháp có thể tác động nhiều nhất đến sự sống còn trong 2 năm đầu đời của trẻ.
Chế độ dinh dưỡng tốt trong giai đoạn sơ sinh đến 24 tháng tuổi đóng vai trò rất quan trọng đối với sự phát triển thể chất trong suốt cuộc đời con người. Về vấn đề này, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) nhấn mạnh, trẻ sơ sinh cần được bú sớm (trong vòng một giờ đầu sau khi sinh) và được nuôi hoàn toàn bằng sữa mẹ trong 6 tháng đầu, sau đó ăn bổ sung hợp lý nhưng vẫn duy trì bú sữa mẹ đến 24 tháng tuổi. Chế độ dinh dưỡng hợp lý này sẽ cản thiện sự tăng trưởng và phát triển thể chất, thành tích học tập và cả điều kiện kinh tế trong tương lai của bé.
Cần quan tâm hơn nữa đến chương trình Nuôi con bằng sữa mẹ
Với Mục tiêu Phát triển Thiên niên kỷ thứ tư của Việt Nam là giảm tỷ lệ tử vong trẻ em vào năm 2015 thì tỷ lệ Nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu và điều kiện dinh dưỡng của trẻ em là yếu tố có thể ảnh hưởng tới việc thực hiện.
Nhận thức được tầm quan trọng của vấn đề này, từ năm 1992 đến nay Việt Nam đã triển khai thực hiện 10 bước “Nuôi con bằng sữa mẹ thành công” theo sáng kiến của WHO và Quỹ Nhi đồng liên hợp quốc (UNCEF) tại các cơ sở y tế có dịch vụ chăm sóc sức khỏe bà mẹ trẻ em.
Để thiết lập cho các bà mẹ niềm tin và kỹ năng trong việc Nuôi con bằng sữa mẹ, các cán bộ y tế tại cơ sở y tế có dịch vụ chăm sóc sức khỏe bà mẹ, trẻ em cần được đào tạo để có thể giúp đỡ các bà mẹ cho trẻ bú sớm trong vòng một giờ đầu ngay sau khi sinh; hướng dẫn cách cho trẻ bú đúng và cách duy trì nguồn sữa mẹ. Do vậy, cán bộ y tế và các cơ sở y tế đóng vai trò then chốt trong việc tạo bước khởi đầu cho một bà mẹ thành công đối với việc Nuôi con bằng sữa mẹ sau này.
Tuy nhiên, để tăng cường thực hành Nuôi con bằng sữa mẹ và cải thiện tỷ lệ bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu, bên cạnh các nỗ lực của xã hội trong việc tạo ra một môi trường hỗ trợ và bảo vệ cho bà mẹ Nuôi con bằng sữa mẹ, điều quan trọng là bản thân các bà mẹ và gia đình họ cần được tiếp cận với các thông tin đúng về cách nuôi dưỡng trẻ nhỏ để có niềm tin trong việc lựa chọn phương cách nuôi dưỡng trẻ tự nhiên nhất mà tự nhiên đã ban tặng cho mỗi bà mẹ - đó là việc Nuôi con bằng sữa của chính mình. Ở nước ta, trong số 97% bà mẹ cho con bú chỉ có 55% cho trẻ bú ngay trong vòng 1 giờ đầu sau sinh, chỉ 10% bà mẹ nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ và hơn 36,5% bà mẹ có ý định cho con bú kéo dài đến 24 tháng tuổi.
Bên cạnh đó, ngày 27/2/20006, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 21/2006/NĐ-CP về kinh doanh và sử dụng các sản phẩm dinh dưỡng cho trẻ nhỏ, nhân viên y tế và cơ sở y tế không được phép tư vấn cho bà mẹ sử dụng sữa bột hoặc các loại sữa thay thế, trừ khi có chỉ định của bác sỹ. Nghị định cũng quy định nhân viên và cơ sở y tế phải khuyến khích việc Nuôi con bằng sữa mẹ, hỗ trợ, cung cấp thông tin giáo dục và tư vấn về việc phụ nữ cần phải “Nuôi con bằng sữa mẹ thành công” hiệu quả.
Bệnh viện Bạn hữu Trẻ em và 10 bước “Nuôi con bằng sữa mẹ thành công”
Một trong những điểm sáng của hoạt động “Nuôi con bằng sữa mẹ” là sáng kiến xây dựng Bệnh viện Bạn hữu Trẻ em. Năm 1991, WHO/UNICEF đưa ra sáng kiến xây dựng Bệnh viện Bạn hữu Trẻ em dựa trên việc thực hiện 10 bước “Nuôi con bằng sữa mẹ thành công”. Bệnh viện Bạn hữu Trẻ em áp dụng đối với cơ sở y tế cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe bà mẹ trẻ em. Bệnh viện Bạn hữu Trẻ em sẽ làm thay đổi thực hành về “Nuôi con bằng sữa mẹ thành công” ở cơ sở y tế có dịch vụ chăm sóc sức khỏe bà mẹ trẻ em thông qua việc thực hiện 10 bước “Nuôi con bằng sữa mẹ thành công” thành công và thực hiện chính sách pháp luật về kinh doanh các sản phẩm thay thế sữa mẹ nhằm bảo vệ, khuyến khích và hỗ trợ cho việc Nuôi con bằng sữa mẹ.
Bắt đầu thực hiện Chương trình Nuôi con bằng sữa mẹ từ năm 1992, Việt Nam đã áp dụng thực hiện 10 bước “Nuôi con bằng sữa mẹ thành công” tại các bệnh viện đa khoa, chuyên khoa sản, nhi tuyến trung ương và tuyến tỉnh.Theo đó, cán bộ y tế tại các bệnh viện được đào tạo kiến thức, kỹ năng về tư vấn Nuôi con bằng sữa mẹ để triển khai 10 bước “Nuôi con bằng sữa mẹ thành công”.
Sau khi triển khai, hàng năm Bộ Y tế đã tổ chức đánh giá công nhận Bệnh viện Bạn hữu Trẻ em dựa trên bộ công cụ đánh giá của WHO/UNICEF theo 10 bước “Nuôi con bằng sữa mẹ thành công”. Từ năm 2000, Bộ Y tế tổ chức đánh giá lại các Bệnh viện Bạn hữu Trẻ em và từ năm 2003, các bệnh viện bắt đầu thực hiện tự đánh giá qua mẫu tự đánh giá và gửi báo cáo về Bộ Y tế.
Tuy nhiên, trong thời gian qua, tỷ lệ các bệnh viện được công nhận Bệnh viện Bạn hữu Trẻ em và tỷ lệ bà mẹ cho con bú ngay trong vòng một giờ sau sinh, hoàn toàn trong 6 tháng đấu và duy trì trong 24 tháng tuổi còn hạn chế. Cụ thể, có 59 bệnh viện chuyên khoa sản, nhi và bệnh việc đa khoa tuyến trung ương/tỉnh/12.146 cơ sở y tế được công nhận là Bệnh viện Bạn hữu Trẻ em; chỉ có 55% cho trẻ bú ngay trong vòng 1 giờ đầu sau sinh, chỉ 10% bà mẹ nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ trong 6 tháng đầu và hơn 36,5% bà mẹ có ý định cho con bú kéo dài đến 24 tháng tuổi.
Trong 10 bước “Nuôi con bằng sữa mẹ thành công”, mỗi bước đều có một vai trò, mức độ quan trong nhất định nhưng với tính chất đặc thù thì bước 4 (Giúp các bà mẹ cho con bú sớm trong vòng 1 giờ đầu sau sinh) và bước 6 (Không cho trẻ sơ sinh bất cứ đồ ăn thức uống gì khác ngoài sữa mẹ trừ khi có chỉ định chuyên môn của cán bộ y tế) là liên quan đặc biệt đến những thách thức dinh dưỡng mà Việt Nam đang phải đối mặt.
Theo bước 4, cho bé bú sớm trong một giờ đầu sau sinh giúp trẻ được bú sữa non. Sữa non được xem là chất miễn dịch đầu tiên của trẻ vì có nhiều kháng thể, có hàm lượng vitamin A cao và các yếu tố bảo vệ khác. Cho bú sữa mẹ sớm và thường xuyên, đặc biệt cùng với phương pháp tiếp xúc da kề da sớm giữa mẹ và trẻ giúp trẻ ổn định thân nhiệt, tần suất hô hấp và nồng độ trong máu của trẻ. Nghiên cứu của Tổ chức Alive and Thrive cho thấy tại các đô thị nước ta, chỉ có 1 trong 3 bà mẹ cho con bú ngay trong vòng một giờ đầu sau sinh, tỷ lệ này ở nông thôn là 2 trong 3 bà mẹ.
Tại bước 6, Nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu là biện pháp can thiệp hiệu quả nhất để giảm tử vong. Sữa mẹ là nguồn cung cấp đầy đủ các chất dinh dưỡng cần thiết kể cả nước cho nên không phải bổ sung thêm loại thức ăn hay chất lỏng nào kể cả nước cho trẻ. Ở một số địa phương, người dân có thói quen cho trẻ uống một trong số các loại nước như: mật ong, cam thảo, nước đường, nước chanh... trước khi bú sữa đầu.
Có một thực tế đang là rào cản rất lớn đối với việc Nuôi con bằng sữa mẹ đó là nhận thức còn có phần hạn chế của người dân và một số cán bộ y tế. Theo các đối tượng này thì ngay sau khi sinh bà mẹ chưa thể có sữa cho trẻ bú và mẹ không đủ sữa cho trẻ bú hoàn toàn trong 6 tháng đầu.
Có rất nhiều nguyên nhân để dẫn đến tình trạng trên như nhiều bệnh viện chưa chú trọng duy trì 10 bước “Nuôi con bằng sữa mẹ thành công” ; chưa chú trọng đào tạo lại hoặc đào tạo cho nhân viên mới; do nhiều bệnh viên trong trình trạng quá tải cho nên cán bộ y tế chưa dành thời gian hướng dẫn bà mẹ cho con bú; không được tiếp tục hỗ trợ kinh phí thực hiện như ban đầu; ảnh hưởng của việc quảng cáo sản phẩm dinh dưỡng cho trẻ nhỏ của các công ty sữa đối với việc thực hiện Bệnh viện Bạn hữu Trẻ em; hạn chế nguồn lực trong việc giám sát, đánh giá và tiếp tục hỗ trợ các bệnh viện...
Để khắc phục tình trạng, thời gian tới Chương trình “Nuôi con bằng sữa mẹ thành công” sẽ triển khai nhiều hoạt động từ trung ương đến địa phương như: Bộ Y tế sẽ xây dựng và ban hành quy định Hướng dẫn thực hiện 10 bước “Nuôi con bằng sữa mẹ thành công” tại các cơ sở y tế; sẽ tăng cường đào tạo nhân viên y tế tại các cơ sở y tế kiến thức và kỹ năng thực hiện 10 bước “Nuôi con bằng sữa mẹ thành công”, trong đó bước đầu đẩy mạnh triển khai tại các tỉnh đang triển khai các chương trình/dự án về chăm sóc sức khoẻ sinh sản; triển khai thí điểm để nhân rộng mô hình triển khai 10 bước “Nuôi con bằng sữa mẹ thành công”tại cơ sở y tế tuyến xã, cộng đồng; tăng cường hoạt động thanh tra thực hiện các quy định của Nghị định 21; giao cho Sở Y tế các tỉnh, thành chỉ đạo, hướng dẫn các cơ sở y tế định kỳ giám sát việc triển khai 10 bước “Nuôi con bằng sữa mẹ thành công”.
10 bước ““Nuôi con bằng sữa mẹ thành công” thành công
1. Có một bản quy định về nuôi con bằng sữa mẹ, được phổ biến thường xuyên cho các nhân viên y tế
2. Đào tạo cho các nhân viên y tế kỹ năng cần thiết để thực hiện quy định này
3. Giáo dục trước sinh cho các phụ nữ có thai đến khám thai về lợi ích và cách nuôi con bằng sữa mẹ
4. Giúp các bà mẹ cho con bú sớm trong vòng một giờ đầu sau sinh
5. Hướng dẫn các bà mẹ cách cho con bú và cách duy trì nguồn sữa ngay cả khi phải xa con
6. Không cho trẻ sơ sinh bất cứ đồ ăn thức uống gì khác ngoài sữa mẹ trừ khi có chỉ định chuyên môn của cán bộ y tế
7. Thực hiện để con nằm cạnh mẹ suốt 24 giờ trong ngày
8. Khuyến khích cho trẻ bú theo nhu cầu
9. Không cho trẻ nhỏ đang bú mẹ bất cứ loại vú giả hoặc núm vú cao su.
10. Khuyến khích thành lập và duy trì các nhóm hỗ trợ nuôi con bằng sữa mẹ và giới thiệu các bà mẹ đến sau khi ra viện.
Trà Giang