Thưa Bác sĩ, nhiều phụ huynh vẫn cho rằng cúm mùa chỉ là một bệnh thông thường, trẻ mắc rồi sẽ tự khỏi. Thực tế cúm mùa có thể ảnh hưởng như thế nào đến sức khỏe của trẻ em? Những trường hợp nào cúm có thể trở nặng hoặc gây biến chứng?
BSCKII. Phạm Công Khắc: Đúng là phần lớn trẻ mắc cúm có thể hồi phục sau vài ngày đến khoảng một tuần nếu được chăm sóc và theo dõi phù hợp. Tuy nhiên, không nên vì vậy mà coi cúm mùa là một bệnh hoàn toàn lành tính.
Cúm là bệnh nhiễm virus đường hô hấp có khả năng lây lan rất nhanh. Trẻ thường khởi phát bệnh khá đột ngột với sốt, ho, đau họng, nghẹt hoặc chảy nước mũi, đau đầu, đau mỏi cơ và mệt nhiều. Trẻ nhỏ có thể biểu hiện không điển hình như quấy khóc, bú kém, nôn, tiêu chảy hoặc li bì.
Điều đáng lo ngại là cúm có thể gây ra nhiều biến chứng. Những biến chứng thường gặp gồm viêm tai giữa, viêm xoang, mất nước và làm nặng thêm bệnh hen phế quản hoặc các bệnh mạn tính sẵn có. Các biến chứng nặng hơn bao gồm viêm phổi do virus cúm, bội nhiễm vi khuẩn, suy hô hấp, viêm cơ tim, viêm não hoặc bệnh não do cúm, co giật, viêm cơ, tiêu cơ vân, sốc và suy đa cơ quan. Một số trường hợp có thể phải điều trị hồi sức tích cực, thở máy và vẫn có nguy cơ tử vong. Những trẻ có nguy cơ bệnh nặng và biến chứng cao gồm:
- Trẻ dưới 5 tuổi, đặc biệt là trẻ dưới 2 tuổi
- Trẻ mắc bệnh phổi mạn tính hoặc hen phế quản.
- Trẻ có bệnh tim bẩm sinh hoặc bệnh tim mạn tính.
- Trẻ mắc bệnh thần kinh, bệnh thần kinh - cơ, động kinh hoặc chậm phát triển thần kinh.
- Trẻ có bệnh thận, gan, bệnh máu, đái tháo đường hoặc rối loạn chuyển hóa.
- Trẻ suy giảm miễn dịch, mắc bệnh ung thư, đang hóa trị hoặc sử dụng thuốc ức chế miễn dịch.
- Trẻ phải sử dụng aspirin hoặc các thuốc chứa salicylate kéo dài.
Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng trẻ trước đó hoàn toàn khỏe mạnh vẫn có thể mắc cúm nặng. Vì vậy, phụ huynh không nên chỉ dựa vào việc trẻ có bệnh nền hay không mà cha mẹ cần đưa trẻ đi khám ngay nếu trẻ có một trong các dấu hiệu như: thở nhanh, khó thở, rút lõm lồng ngực, tím môi; li bì, khó đánh thức, kích thích bất thường hoặc co giật; bỏ bú, không uống được, nôn nhiều, tiểu ít hoặc có dấu hiệu mất nước; sốt cao kéo dài; tình trạng đã đỡ nhưng sau đó sốt và ho nặng trở lại; hoặc bệnh nền của trẻ đột ngột xấu đi.
Thưa bác sĩ, vắc-xin cúm mùa có vai trò như thế nào trong việc phòng ngừa cúm và giảm nguy cơ bệnh nặng, biến chứng ở trẻ em? Bác sĩ có khuyến cáo gì về việc chủ động tiêm vắc-xin phòng cúm mùa cho trẻ?
BSCKII. Phạm Công Khắc: Vắc-xin cúm hiện là biện pháp chủ động và hiệu quả nhất để phòng bệnh cúm mùa. Vắc-xin không bảo vệ tuyệt đối và hiệu quả có thể khác nhau giữa các mùa, phụ thuộc vào mức độ tương đồng giữa các chủng virus trong vắc-xin với virus đang lưu hành. Tuy nhiên, tiêm vắc-xin vẫn giúp giảm nguy cơ mắc cúm, giảm số lần phải đi khám, giảm nhập viện và đặc biệt là giảm nguy cơ mắc bệnh nặng, phải điều trị hồi sức hoặc tử vong.
Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Pediatrics năm 2026, phân tích các trường hợp tử vong do cúm ở trẻ em tại Hoa Kỳ trong giai đoạn 2016-2025, ước tính việc tiêm vắc-xin đầy đủ làm giảm khoảng 80% nguy cơ tử vong do cúm. Hiệu quả bảo vệ được ghi nhận cả ở trẻ có bệnh nền và trẻ trước đó không có bệnh lý rõ ràng. Đây là bằng chứng rất có ý nghĩa về giá trị của tiêm chủng trong phòng ngừa những hậu quả nghiêm trọng nhất của cúm.
Theo khuyến cáo của Học viện Nhi khoa Hoa Kỳ, tất cả trẻ từ 6 tháng tuổi trở lên, nếu không có chống chỉ định, nên được tiêm vắc-xin cúm hằng năm bằng loại vắc-xin phù hợp với tuổi và tình trạng sức khỏe. Trẻ dưới 6 tháng chưa đủ tuổi tiêm vắc-xin cúm, vì vậy cần được bảo vệ gián tiếp bằng cách tiêm phòng cho mẹ, người chăm sóc và những thành viên thường xuyên tiếp xúc gần với trẻ.
Đối với trẻ từ 6 tháng đến 8 tuổi chưa từng tiêm cúm hoặc chưa có đủ số liều cơ bản trước đó, trẻ có thể cần tiêm 2 mũi trong cùng một mùa cúm, cách nhau ít nhất 4 tuần. Những trẻ đã có đủ liều cơ bản hoặc trẻ từ 9 tuổi trở lên thường chỉ cần một liều mỗi năm. Số liều cụ thể nên được bác sĩ hoặc cơ sở tiêm chủng xác định dựa trên tuổi và lịch sử tiêm trước đây của từng trẻ.
Cha mẹ cũng cần hiểu rằng vắc-xin cúm dạng tiêm bất hoạt không thể gây bệnh cúm. Một số trẻ có thể đau nhẹ tại vị trí tiêm, mệt hoặc sốt nhẹ trong một đến hai ngày, nhưng những phản ứng này thường nhẹ và thoáng qua.
Theo bác sĩ trẻ có cần tiêm vắc-xin cúm định kỳ hằng năm không và thời điểm nào cha mẹ nên chủ động đưa trẻ đi tiêm?
BSCKII. Phạm Công Khắc: Trẻ cần được tiêm vắc-xin cúm định kỳ hằng năm vì hai lý do chính.
Thứ nhất, virus cúm liên tục biến đổi. Thành phần vắc-xin phải được cập nhật thường xuyên để phù hợp hơn với những chủng virus được dự báo sẽ lưu hành trong mùa tiếp theo.
Thứ hai, miễn dịch bảo vệ sau tiêm sẽ giảm dần theo thời gian. Vì vậy, việc trẻ đã từng tiêm vắc-xin hoặc đã từng mắc cúm trong năm trước không có nghĩa là trẻ được bảo vệ đầy đủ trong những năm tiếp theo.
Sau khi tiêm, cơ thể thường cần khoảng hai tuần để hình thành mức kháng thể bảo vệ. Vì vậy, lý tưởng nhất là tiêm trước thời điểm cúm lưu hành tăng khoảng hai tuần, thay vì chờ đến khi có nhiều người xung quanh mắc bệnh mới đưa trẻ đi tiêm.
Tại các quốc gia có khí hậu nhiệt đới như Việt Nam, virus cúm có thể lưu hành quanh năm và có thể tăng vào một số thời điểm, đặc biệt trong mùa mưa hoặc khi thời tiết thay đổi. Do đó, phụ huynh không nên quá phụ thuộc vào một tháng cố định mới tiêm. Có thể lựa chọn một thời điểm tương đối cố định mỗi năm, phù hợp với lịch sinh hoạt và thời điểm vắc-xin cập nhật sẵn có, để duy trì tiêm nhắc đều đặn cho trẻ. Nếu đã bỏ lỡ thời điểm dự kiến nhưng cúm vẫn đang lưu hành, việc tiêm muộn vẫn có thể mang lại lợi ích.
Đối với trẻ cần tiêm 2 mũi, cha mẹ nên đưa trẻ tiêm mũi đầu sớm hơn để có đủ thời gian tiêm mũi thứ hai cách ít nhất 4 tuần và hoàn thành miễn dịch trước giai đoạn cúm lưu hành mạnh.
Để chủ động phòng, chống cúm mùa cho trẻ, những biện pháp nào là quan trọng và cần được thực hiện thường xuyên thưa Bác sĩ?. Từ thực tế thăm khám và điều trị, Bác sĩ muốn gửi thông điệp gì tới các bậc phụ huynh về việc chủ động phòng cúm cho trẻ, để bảo vệ sức khỏe của trẻ và hạn chế nguy cơ lây lan trong cộng đồng?
BSCKII. Phạm Công Khắc: Phòng chống cúm mùa cần kết hợp đồng thời nhiều biện pháp, trong đó tiêm vắc-xin hằng năm là biện pháp chủ động quan trọng nhất. Bên cạnh tiêm chủng, gia đình cần duy trì những thói quen phòng bệnh thường xuyên như: Hướng dẫn trẻ rửa tay bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn tay, đặc biệt sau khi ho, hắt hơi, đi học về và trước khi ăn. Che miệng, mũi bằng khăn giấy hoặc khuỷu tay khi ho, hắt hơi; bỏ khăn giấy đúng nơi quy định. Hạn chế để trẻ tiếp xúc gần với người đang sốt, ho hoặc có triệu chứng nhiễm trùng đường hô hấp. Giữ nhà ở và lớp học thông thoáng; hạn chế không gian kín, đông người trong thời điểm dịch lưu hành mạnh.
Khuyến khích đeo khẩu trang khi trẻ hoặc người chăm sóc có triệu chứng đường hô hấp, khi đến cơ sở y tế hoặc khi phải ở nơi đông người có nguy cơ lây nhiễm cao. Không cho trẻ đang sốt hoặc có biểu hiện cúm đến trường, tham gia hoạt động tập thể hay tiếp xúc với người cao tuổi, trẻ nhỏ và người có bệnh nền. Bảo đảm trẻ được nghỉ ngơi, uống đủ nước và có chế độ dinh dưỡng phù hợp. Không tự ý sử dụng kháng sinh vì kháng sinh không có tác dụng điều trị virus cúm. Đưa trẻ có nguy cơ cao hoặc có biểu hiện nặng đi khám sớm để được đánh giá và cân nhắc điều trị thuốc kháng virus kịp thời.
Từ thực tế thăm khám và điều trị, thông điệp tôi muốn gửi tới các bậc phụ huynh là: “Cúm mùa không đơn thuần chỉ là một đợt sốt, ho thông thường. Bệnh có thể gây biến chứng nặng ngay cả ở trẻ trước đó khỏe mạnh. Đừng chờ đến khi dịch bùng phát hoặc khi trẻ đã mắc bệnh mới nghĩ đến phòng ngừa. Tiêm vắc-xin cúm đầy đủ hằng năm, kết hợp vệ sinh cá nhân và phát hiện sớm các dấu hiệu nguy hiểm, là cách thiết thực để bảo vệ trẻ, bảo vệ gia đình và giảm sự lây lan trong cộng đồng.”
Xin trân trọng cảm ơn Bác sĩ!
Thực hiện: Phạm Hằng - Trung tâm Truyền thông – Giáo dục sức khỏe Trung ương
