Gánh nặng bệnh không lây nhiễm ngày càng lớn
Hội thảo chuyên đề về dinh dưỡng lành mạnh và phòng, chống bệnh không lây nhiễm do Cục Phòng bệnh (Bộ Y tế) phối hợp với WHO, HealthBridge Canada tại Việt Nam và Trường Đại học Y tế công cộng tổ chức ngày 15/9/2026, quy tụ các nhà quản lý, chuyên gia y tế, nhà nghiên cứu và đại diện các tổ chức quốc tế.
Phát biểu khai mạc, TS. Lê Thái Hà, Phó Cục trưởng Cục Phòng bệnh, nhấn mạnh chủ động phòng bệnh phải được cụ thể hóa bằng thông tin chính xác, dễ hiểu, có sức lan tỏa; đồng thời kêu gọi báo chí, chuyên gia và những người có tiếng nói trong xã hội cùng truyền tải thông điệp về lối sống, dinh dưỡng lành mạnh.
Theo PGS.TS Trương Tuyết Mai, Phó Viện trưởng Viện Dinh dưỡng Quốc gia, Việt Nam đang đối mặt với “gánh nặng kép” về dinh dưỡng: suy dinh dưỡng và thiếu vi chất vẫn tồn tại ở một số vùng, trong khi thừa cân, béo phì tăng nhanh, nhất là tại đô thị. Khoảng một trong năm trẻ em được nêu là thừa cân hoặc béo phì; tỷ lệ ở người trưởng thành khoảng 22% và tại một số thành phố lớn có thể lên tới một phần ba.
Mô hình ăn uống cũng thay đổi đáng kể. Lượng thịt tiêu thụ bình quân khoảng 135 g/người/ngày, gần gấp đôi 15 năm trước và cao hơn mức được xem là an toàn khoảng 90 g, trong khi rau, quả mới đạt khoảng 60% khuyến nghị 400 g/ngày. Lượng natri trong khẩu phần khoảng 8,1 g, cao hơn 1,6 lần khuyến nghị; khoảng 70% đến từ gia vị nêm, nước chấm và 20% từ thực phẩm chế biến, các bữa ăn bên ngoài.
Các chuyên gia nhấn mạnh phòng bệnh không thể chỉ dựa vào ý chí cá nhân. Người dân cần được sống trong môi trường mà thực phẩm lành mạnh dễ nhận biết, có giá phù hợp, dễ tiếp cận và sản phẩm không lành mạnh không bị quảng bá tràn lan, nhất là với trẻ em.
Giảm muối, đường để bảo vệ tim mạch
Theo ThS.BS. Dương Ngọc Long, Viện Tim mạch, Bệnh viện Bạch Mai, bệnh tim mạch gây khoảng 17,9 triệu ca tử vong mỗi năm trên thế giới. Tại Việt Nam, bệnh không lây nhiễm gây khoảng 80% số ca tử vong, trong đó bệnh tim mạch chiếm khoảng 33%.
Tỷ lệ tăng huyết áp tại Việt Nam tăng từ 18,9% năm 2015 lên 26,2% năm 2021. Bằng chứng được trình bày tại hội thảo cho thấy dinh dưỡng có thể tạo thay đổi rõ rệt. Thử nghiệm DASH cho thấy chế độ ăn giàu rau, quả kết hợp giảm muối giúp huyết áp giảm khoảng 5,5 mmHg ở người không tăng huyết áp và 11,4 mmHg ở người đã tăng huyết áp.
Một nghiên cứu khác cho thấy giảm natri có tác dụng hạ huyết áp độc lập, có thể giúp huyết áp giảm từ 3,2 đến gần 9 mmHg. Tư vấn giảm natri có thể giúp giảm khoảng 1-1,3 g muối mỗi ngày; theo dõi dài hạn cho thấy nguy cơ biến cố tim mạch có thể giảm khoảng 25%, thậm chí tới 30% sau khi hiệu chỉnh các yếu tố liên quan.
Các chuyên gia khuyến nghị tăng rau, quả, ưu tiên thực phẩm tươi, hạn chế thực phẩm chế biến sẵn, giảm muối và các gia vị giàu natri; đồng thời duy trì vận động thể chất cường độ trung bình 150-300 phút mỗi tuần.
Đồ uống có đường cũng đáng lưu ý. Lượng tiêu thụ tại Việt Nam tăng từ 1,5 tỷ lít năm 2009 lên 6,67 tỷ lít năm 2023. WHO cảnh báo một lon nước ngọt 330 ml có thể chứa lượng đường bổ sung gần mức tối đa khuyến nghị mỗi ngày đối với người trưởng thành.
Kiểm soát cân nặng là trụ cột phòng đái tháo đường
PGS.TS Phan Hướng Dương, Phó Giám đốc Bệnh viện Nội tiết Trung ương, cho biết tỷ lệ đái tháo đường típ 2 ở nhóm 30-69 tuổi tăng từ 2,7% năm 2002 lên 7,3% năm 2020; tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh khoảng 8,3%. Tỷ lệ tiền đái tháo đường được nêu ở mức 17,8%.
Đáng lo ngại, khoảng 62,6% người mắc đái tháo đường chưa được phát hiện và 69% người bệnh chưa đạt mục tiêu kiểm soát HbA1c dưới 7%. Các biến chứng về thận, bàn chân và tim mạch tiếp tục tạo gánh nặng cho người bệnh, gia đình và hệ thống y tế.
Các chuyên gia nhấn mạnh thay đổi lối sống là nền tảng quản lý bệnh, gồm dinh dưỡng hợp lý, vận động và kiểm soát cân nặng, huyết áp, mỡ máu.
Nghiên cứu DIRECT cho thấy một bộ phận đáng kể người bệnh đái tháo đường típ 2 có thể đạt thuyên giảm khi giảm cân có kiểm soát. Tỷ lệ thuyên giảm khoảng 46% sau một năm và 36% sau hai năm ở nhóm ngừng thuốc hạ đường huyết, với HbA1c dưới 6,5% trong thời gian quy định.
Giảm dưới 5% trọng lượng cơ thể thường chưa đem lại cải thiện đáng kể; giảm 5–10% có thể cải thiện rõ sức khỏe chuyển hóa. Tuy nhiên, giảm cân cần an toàn, tránh quá nhanh gây mất cơ, thiếu vi chất hoặc ảnh hưởng sức khỏe sinh sản ở trẻ vị thành niên.
Bảo vệ trẻ em khỏi tiếp thị thực phẩm không lành mạnh
Một nội dung nổi bật tại hội thảo là tác động của quảng cáo và môi trường thương mại đối với hành vi ăn uống của trẻ em. Phần lớn thực phẩm được quảng bá mạnh thường có hàm lượng cao đường, muối, chất béo bão hòa hoặc chất béo chuyển hóa.
Theo ThS. Phạm Quỳnh Nga, WHO tại Việt Nam, trẻ em có thể tiếp xúc với tiếp thị thực phẩm qua truyền hình, internet, mạng xã hội, trường học, cửa hàng, bao bì sản phẩm và nhiều hình thức khác. Doanh nghiệp còn sử dụng người có ảnh hưởng, trò chơi, quà tặng và tương tác trực tuyến để gia tăng sự yêu thích, thúc đẩy tiêu dùng.
WHO khuyến nghị bảo vệ trẻ em ở mọi lứa tuổi bằng chính sách bắt buộc, toàn diện và áp dụng tại tất cả môi trường trẻ em có thể tiếp xúc. Việt Nam vẫn còn khoảng trống về tiêu chí phân loại dinh dưỡng, tiếp thị số, quảng cáo xuyên biên giới, môi trường học đường và phối hợp liên ngành.
Các chuyên gia đề xuất sửa đổi, bổ sung Luật An toàn thực phẩm; đưa tiêu chí phân loại dinh dưỡng vào hệ thống pháp luật; hạn chế, tiến tới cấm tiếp thị thực phẩm không có lợi cho sức khỏe hướng tới trẻ em. Theo lộ trình được nêu, đến năm 2027 cần ban hành hướng dẫn kỹ thuật, cơ chế giám sát và trách nhiệm giải trình, sau đó tăng cường bảo vệ trẻ em trong môi trường số.
Nhãn dinh dưỡng cần đơn giản, minh bạch và bắt buộc
Nhãn dinh dưỡng mặt trước bao bì được nhiều diễn giả coi là giải pháp quan trọng, giúp người tiêu dùng nhanh chóng nhận biết và lựa chọn sản phẩm. WHO ưu tiên các hệ thống nhãn diễn giải như nhãn cảnh báo, đèn giao thông hoặc chỉ số tóm tắt.
Các chuyên gia cho rằng nhãn tự nguyện khó bảo đảm hiệu quả vì doanh nghiệp có thể ưu tiên công bố trên những sản phẩm có điểm dinh dưỡng tốt.
Kinh nghiệm Chile cho thấy nhãn cảnh báo góp phần giảm tiêu thụ đường, muối và chất béo bão hòa, đồng thời thúc đẩy doanh nghiệp cải tiến công thức sản phẩm. Đan Mạch cũng chia sẻ kinh nghiệm hạn chế chất béo chuyển hóa, triển khai nhãn Nordic Keyhole và thúc đẩy tiêu thụ ngũ cốc nguyên hạt.
Bài học được nhấn mạnh là cần kết hợp nhiều công cụ: quy định, nhãn dinh dưỡng, cải tiến sản phẩm, thuế, truyền thông và chính sách khuyến khích.
Từ khuyến nghị đến thực hành cộng đồng
Phiên thảo luận do PGS.TS Nguyễn Thanh Hà điều phối đặt ra câu hỏi: Vì sao người dân vẫn mắc bệnh dù đã có nhiều khuyến nghị dinh dưỡng và chính sách?
Câu hỏi cho thấy khoảng cách giữa bằng chứng khoa học, chính sách và thực hành cộng đồng vẫn còn lớn. Để thu hẹp khoảng cách, tư vấn dinh dưỡng cần trở thành một phần thường quy trong chăm sóc sức khỏe; thông điệp phải dễ hiểu, phù hợp văn hóa và điều kiện kinh tế của từng nhóm dân cư.
Hội thảo nhấn mạnh vai trò của báo chí, chuyên gia và người có ảnh hưởng trong cung cấp thông tin chính xác, phản bác quan niệm sai lệch và vận động cộng đồng; đồng thời cần kiểm soát đồ uống có đường, bảo vệ trẻ em khỏi tiếp thị thực phẩm không lành mạnh, triển khai nhãn dinh dưỡng mặt trước và cải thiện môi trường học đường.
Chỉ khi người dân được sống trong môi trường hỗ trợ lựa chọn lành mạnh, các nỗ lực truyền thông và phòng bệnh mới có thể tạo tác động bền vững.
Trung tâm Truyền thông - GDSK Trung ương
