Mô hình hai cấp và nguy cơ “đứt gãy” thông tin y tế
Trước đây, luồng truyền thông y tế đi qua nhiều tầng nấc: CDC tỉnh/thành phố, Trung tâm Y tế quận/huyện, Trạm Y tế xã/phường rồi đến cộng tác viên và người dân. Mô hình này có ưu điểm tổ chức theo tuyến nhưng dễ khiến thông tin chậm, biến dạng hoặc thiếu phù hợp với đặc điểm địa phương.
Khi mô hình chính quyền địa phương hai cấp vận hành, Trạm Y tế xã, phường được bàn giao về UBND cấp xã/phường quản lý hành chính trực tiếp. Từ thực tế giám sát truyền thông - giáo dục sức khỏe tại một số địa phương trong tháng 7/2026, Bs. Trịnh Ngọc Quang, Phó Giám đốc T5G cho biết: “Công tác điều hành của UBND xã/phường thông qua Phòng Văn hóa - Xã hội đối với hoạt động chăm sóc sức khỏe nhân dân tại các TYT tại một số địa phương vẫn còn hạn chế.”
Theo tham luận của CDC Hải Phòng, sự thay đổi mô hình quản lý đòi hỏi phải xác định lại mối quan hệ giữa quản lý hành chính và quản lý chuyên môn, trong đó có công tác truyền thông giáo dục sức khỏe. Thực tế cho thấy nhiều cán bộ phụ trách truyền thông tại Trạm Y tế vẫn kiêm nhiệm; kỹ năng sản xuất sản phẩm truyền thông số, thiết bị và cơ sở vật chất còn hạn chế. Nếu không có cơ chế phối hợp mới, thông điệp đúng từ Trung ương có thể đến cơ sở chậm hoặc không được chuyển hóa phù hợp.
Các tham luận đề xuất trục điều phối mới: ngành Y tế định hướng chuyên môn, chính quyền cơ sở chủ trì điều phối thực hiện, Trạm Y tế là đầu mối chuyên môn tại địa bàn. Bộ Y tế và T5G cung cấp định hướng, thông điệp gốc, tài liệu chuẩn hóa và sản phẩm truyền thông số; Sở Y tế và CDC giữ vai trò hạt nhân kỹ thuật, hướng dẫn chuyên môn; UBND xã/phường phối hợp các lực lượng địa phương để đưa thông điệp đến đúng cộng đồng, đúng đối tượng.
Điểm mới quan trọng là xây dựng dòng thông tin hai chiều. Không chỉ Trung ương chuyển thông tin xuống, mà câu chuyện, mô hình và sáng kiến từ cơ sở cũng cần được đưa ngược lên. Cơ chế T5G đề xuất gồm dòng thông tin dọc từ Trung ương xuống và dòng thông tin ngược từ địa phương lên, kết nối 34 CDC tỉnh, thành phố. Ở cơ sở có nhiều câu chuyện hay, cách làm sáng tạo và những con người âm thầm bảo vệ sức khỏe cộng đồng; nếu không kết nối, những giá trị đó chỉ dừng lại trong phạm vi hẹp. Tái cấu trúc mạng lưới truyền thông vì vậy không chỉ là thay đổi sơ đồ tổ chức mà là thay đổi cách ngành Y tế vận hành thông tin – để thông tin đến đúng người, đúng lúc, đúng cách và để tiếng nói cơ sở góp phần định hình chính sách, thông điệp cấp quốc gia.
Từ cung cấp thông tin đến xây dựng niềm tin
Trong kỷ nguyên số, mỗi ngày người dân tiếp cận hàng nghìn thông tin sức khỏe trên Facebook, TikTok, Zalo và các nền tảng khác. Thông tin đến nhanh và nhiều, nhưng không đồng nghĩa với thông tin đúng và có niềm tin. Bà Hoàng Thị Khánh Phương, Phó Giám đốc Trung tâm Truyền thông - Giáo dục sức khỏe Trung ương, nhấn mạnh ngành Y tế cần chuyển mạnh từ tư duy “cung cấp thông tin” sang “tạo dựng niềm tin”. Thông tin phải chính xác chuyên môn, đồng thời minh bạch, kịp thời, dễ hiểu và thể hiện sự đồng cảm với băn khoăn của người dân.
Các hình thức mới như video ngắn, infographic, nội dung tương tác và sự tham gia của chuyên gia y tế uy tín trên không gian số ngày càng được coi trọng. Tuy nhiên, công nghệ không thể thay thế sự hiện diện của con người. Ở nơi gần dân nhất, Trạm Y tế xã, phường vẫn giữ vai trò đặc biệt: nơi người dân tìm đến khi có vấn đề sức khỏe và nơi cán bộ y tế hiểu băn khoăn, thói quen, đặc điểm từng cộng đồng.
Ông Vũ Mạnh Cường, Giám đốc Trung tâm, cho rằng truyền thông tuyến cơ sở cần chuyển từ tuyên truyền thụ động sang tư vấn, tương tác hai chiều và truyền thông nguy cơ. Cán bộ Trạm Y tế cần được trang bị kỹ năng truyền thông số cơ bản – từ quản lý nhóm cộng đồng trên Zalo đến sử dụng hình ảnh trực quan. Trạm Y tế cần trở thành “điểm tựa tin cậy” về thông tin sức khỏe. Khi thông điệp chính thống trên nền tảng số được cán bộ y tế cơ sở giải thích, tư vấn và hướng dẫn cụ thể, khoảng cách giữa “thông tin” và “hành động” sẽ được rút ngắn. Hướng đi được hội thảo nhấn mạnh là số hóa công cụ nhưng địa phương hóa hành động. Thành công không đo bằng số lượng thông tin đưa lên mạng, mà bằng việc người dân tin tưởng, hiểu đúng và thay đổi hành vi.
Đo bằng hành vi, không chỉ bằng số lượng
Trong nhiều năm, hoạt động truyền thông giáo dục sức khỏe thường được đánh giá bằng số tin, bài đăng; số tờ rơi phát; số pano, áp phích treo; số hội nghị tổ chức. Hội thảo đặt câu hỏi quan trọng hơn: Sau tất cả những hoạt động đó, người dân đã thay đổi hành vi chưa?
Loa phát thanh, tờ rơi, pano, áp phích và nói chuyện trực tiếp vẫn cần thiết, nhất là ở khu vực hạ tầng số hạn chế. Nhưng trước sự phát triển của mạng xã hội, người dân đòi hỏi thông tin nhanh hơn, trực quan hơn và tương tác cao hơn. CDC Đồng Nai giới thiệu cách tiếp cận chuyển từ KPI mang tính hành chính sang truyền thông thay đổi hành vi (BCC). Thay vì chỉ đếm sản phẩm, cách tiếp cận mới quan tâm đến tỷ lệ người dân thực hiện hành vi có lợi. Ví dụ với sốt xuất huyết: không chỉ hỏi đã phát bao nhiêu tờ rơi, mà bao nhiêu hộ gia đình duy trì diệt lăng quăng hằng tuần; với tiêm chủng: không chỉ số người tiếp cận thông tin, mà bao nhiêu người thực sự đi tiêm đúng khuyến cáo.
CDC Đồng Nai áp dụng quy trình BCC năm bước: phân tích đối tượng và rào cản hành vi; thiết kế thông điệp; lựa chọn kênh tương tác; thử nghiệm, điều chỉnh sản phẩm; đánh giá sự thay đổi hành vi trước và sau chiến dịch. Công nghệ số mở ra khả năng mới.
Tham luận của Samsung giới thiệu ứng dụng dữ liệu từ thiết bị thông minh (số bước chân, nhịp tim, thời gian vận động, huyết áp, ECG, SpO2…) kết hợp AI để đưa ra khuyến nghị cá nhân hóa về lối sống. CDC Lâm Đồng chia sẻ kinh nghiệm phát triển hệ sinh thái truyền thông trên Zalo, Facebook, TikTok và cổng thông tin điện tử, sử dụng infographic, video ngắn và motion graphics. Nhưng công nghệ chỉ là công cụ. Mục tiêu cuối cùng vẫn là con người và hành vi của con người. Giá trị của truyền thông nằm ở những hành vi sức khỏe có lợi được người dân hiểu, lựa chọn và duy trì hằng ngày.
Tiêm chủng trọn đời: Chính sách mới cần cách truyền thông mới
Tiêm vaccine không còn là câu chuyện riêng của trẻ em. Khi hệ miễn dịch suy giảm theo tuổi tác và gánh nặng bệnh tật ngày càng lớn ở người trưởng thành, người cao tuổi, truyền thông cần chuyển từ tư duy “tiêm cho trẻ” sang “bảo vệ sức khỏe suốt vòng đời”.
Hai báo cáo chuyên đề của Cục Phòng bệnh và Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương tiếp cận từ căn cứ pháp lý và bằng chứng khoa học - kinh tế y tế. Ông Phí Văn Kiên, Trưởng Phòng Quản lý tiêm chủng quốc gia (Cục Phòng bệnh), cho biết định hướng chuyển mạnh từ ưu tiên khám, chữa bệnh sang chủ động phòng bệnh đã được thể chế hóa trong Nghị quyết số 72-NQ/TW và Luật Phòng bệnh số 114/2025/QH15. Luật thể hiện nguyên tắc bảo đảm công bằng trong tiếp cận vaccine theo lứa tuổi và đối tượng suốt cuộc đời.
TS.BS. Ngũ Duy Nghĩa (Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương) phân tích hiện tượng lão hóa miễn dịch (immunosenescence): hệ miễn dịch suy giảm theo tuổi; miễn dịch từ một số vaccine thời thơ ấu cũng có thể suy giảm, khiến nhu cầu tiêm nhắc lại trở nên cần thiết. Việt Nam đang tiến gần giai đoạn dân số già; 95% người cao tuổi mắc ít nhất một bệnh mạn tính đồng mắc. Cách tiếp cận “tiêm chủng theo suốt vòng đời” (Life-Course Approach) được đặt ra với nhu cầu khác nhau ở trẻ em, thanh thiếu niên, phụ nữ mang thai, người trưởng thành và người cao tuổi.
Đầu tư cho tiêm chủng mang lại lợi ích kinh tế - xã hội rõ rệt: mỗi 1 USD đầu tư cho vaccine có thể mang lại lợi ích tương đương 20 USD; tiêm vaccine cúm giúp giảm tới 64% tỷ lệ kê đơn kháng sinh không cần thiết. Truyền thông vì vậy không thể chỉ nói “hãy đi tiêm vaccine”. Người dân cần được giải thích vì sao cần tiêm, ai cần tiêm, tiêm vào thời điểm nào, lợi ích đối với bản thân, gia đình và cộng đồng là gì. Quan trọng hơn, truyền thông phải giúp người dân nhìn nhận tiêm chủng như một phần trách nhiệm tự chăm sóc sức khỏe suốt cuộc đời. Để chính sách đi vào cuộc sống cần cây cầu nối giữa luật pháp, bằng chứng khoa học và ngôn ngữ đời sống - đó chính là nhiệm vụ quan trọng của truyền thông y tế giai đoạn mới.
Hướng tới truyền thông y tế hiện đại, lấy người dân làm trung tâm
Hội thảo khẳng định tái cấu trúc mạng lưới truyền thông trong mô hình chính quyền hai cấp là yêu cầu cấp thiết để không để “đứt gãy” thông tin. Đồng thời, truyền thông y tế phải nâng tầm từ cung cấp thông tin sang xây dựng niềm tin, đo bằng sự thay đổi hành vi thực tế và đồng hành với các chính sách mới như tiêm chủng trọn đời. Mục tiêu cuối cùng là thông tin y tế đến đúng người, đúng lúc, đúng cách; tiếng nói từ cơ sở góp phần định hình chính sách; và người dân tin tưởng, hiểu đúng, chủ động thực hiện hành vi có lợi cho sức khỏe. Trong kỷ nguyên số, xây dựng nền truyền thông y tế hiện đại cũng chính là xây dựng và củng cố niềm tin của người dân đối với hệ thống y tế.
Trung tâm Truyền thông - Giáo dục sức khỏe Trung ương
