
Gánh nặng sức khỏe tâm thần và những con số đáng quan tâm
Sức khỏe tâm thần là một bộ phận không thể tách rời của sức khỏe con người, ảnh hưởng trực tiếp đến cách mỗi người suy nghĩ, cảm nhận, ứng xử, xây dựng các mối quan hệ và thích nghi với những biến động trong cuộc sống. Tuy nhiên, trong bối cảnh nhịp sống hiện đại ngày càng nhanh, áp lực học tập, công việc, kinh tế và các mối quan hệ xã hội đang đặt sức khỏe tâm thần trước nhiều thách thức.
Theo thông tin từ Bộ Y tế, Việt Nam có khoảng 14,9% dân số, tương đương gần 15 triệu người mắc ít nhất một trong 10 rối loạn tâm thần phổ biến. Trong đó, tỷ lệ trầm cảm được ghi nhận ở mức 2,8% dân số; rối loạn lo âu là 2,6% dân số; tâm thần phân liệt là 0,4% dân số và lạm dụng chất chiếm khoảng 4% - 5% dân số. Trên phạm vi toàn cầu, Tổ chức Y tế thế giới (WHO) ước tính khoảng 1,2 tỷ người đang sống chung với các rối loạn tâm thần, tương đương gần một phần bảy dân số thế giới. Những con số này cho thấy sức khỏe tâm thần là vấn đề có quy mô rộng lớn, đòi hỏi sự quan tâm thường xuyên của ngành y tế và toàn xã hội.
Đáng chú ý, các vấn đề sức khỏe tâm thần có thể xuất hiện ở nhiều nhóm tuổi và trong những hoàn cảnh khác nhau. Đối với người trẻ, áp lực học tập, thi cử, kỳ vọng từ gia đình, những khó khăn trong quan hệ bạn bè cùng tác động của mạng xã hội có thể khiến căng thẳng kéo dài. Với người trưởng thành, áp lực công việc, tài chính và trách nhiệm gia đình có thể ảnh hưởng đến trạng thái cảm xúc. Trong khi đó, người cao tuổi có thể đối mặt với sự cô đơn, suy giảm khả năng vận động, sa sút trí nhớ hoặc những biến đổi tâm lý liên quan đến quá trình lão hóa.
Cần lưu ý rằng, căng thẳng, buồn bã hay lo âu trong một giai đoạn nhất định chưa đồng nghĩa với việc một người mắc rối loạn tâm thần. Tuy nhiên, khi những biểu hiện này kéo dài, trở nên nghiêm trọng hoặc ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt thường ngày, việc tìm kiếm sự hỗ trợ phù hợp là điều cần thiết. Nhận biết sớm và tiếp cận dịch vụ chuyên môn kịp thời có ý nghĩa quan trọng trong quá trình chăm sóc và phục hồi sức khỏe tâm thần.
Bộ Y tế và những hành động thiết thực
Trong quyết định 1981/QĐ-BYT do Bộ Y tế ban hành ngày 01/7/2026 kèm theo Hướng dẫn dự phòng mắc rối loạn tâm thần và quản lý, chăm sóc y tế, xã hội cho người mắc rối loạn tâm thần tại cộng đồng, căn cứ theo Luật Phòng bệnh.
Trước hết là phòng bệnh từ gốc, tự nâng cao nhận thức, phát hiện sớm yếu tố nguy cơ và giảm kỳ thị đối với người bệnh. Trạm y tế cấp xã được giao phối hợp với chính quyền, nhà trường và cơ quan để xây dựng môi trường sống, học tập và làm việc có lợi cho sức khỏe tâm thần như ngủ đủ giấc, vận động thể lực, hạn chế rượu bia đến hướng dẫn gia đình lắng nghe, giảm xung đột và phòng ngừa bạo lực.
Tiếp theo là phát hiện sớm người có nguy cơ qua quy trình 5 bước. Người dân tự điền bộ 13 câu hỏi sàng lọc ban đầu, sau đó được phân tầng nguy cơ, làm các trắc nghiệm tâm lý phù hợp rồi nhận giải pháp can thiệp tương ứng. Với tình huống khẩn cấp, quy trình có thể nhảy bước. Nếu người được sàng lọc có ý nghĩ tự sát gần đây hoặc kích động trong lúc phỏng vấn, cán bộ y tế phải ưu tiên bảo đảm an toàn và chuyển cấp cứu tâm thần ngay.
Hướng đi này đã được Cục Phòng bệnh giải thích từ khi còn là dự thảo. Theo Bộ Y tế, việc giám sát nhóm nguy cơ không phải để “quản lý” hay “gắn nhãn bệnh”, mà nhằm phát hiện sớm dấu hiệu bất thường để tư vấn, hỗ trợ và can thiệp kịp thời trong cộng đồng. Dự thảo cũng bổ sung áp lực cao và kéo dài trong học tập, lao động hoặc kinh tế vào nhóm yếu tố nguy cơ.
Với những người đã mắc bệnh, hướng dẫn xây dựng mô hình chăm sóc bậc thang tại cộng đồng. Người bệnh được hỗ trợ theo bốn mức, từ giáo dục tâm lý, tư vấn cơ bản, hỗ trợ tăng cường cho đến chuyển khám hoặc cấp cứu. Trạm y tế xã lập hồ sơ, theo dõi việc dùng thuốc, tái khám và nhận diện dấu hiệu tái phát. Gia đình được hướng dẫn giao tiếp bình tĩnh, tôn trọng, không kỳ thị, không chỉ trích và không dùng bạo lực.
Bên cạnh điều trị y tế, hướng dẫn cũng chú trọng hỗ trợ người bệnh phục hồi chức năng và hòa nhập cộng đồng thông qua các hoạt động học tập, lao động, sinh hoạt phù hợp với tình trạng sức khỏe. Đối với những trường hợp neo đơn, bị bỏ mặc hoặc chịu bạo lực, trạm y tế xã có trách nhiệm kết nối với các chính sách trợ cấp và cơ sở trợ giúp xã hội theo quy trình năm bước. Để bảo đảm triển khai đồng bộ, trách nhiệm được phân công cụ thể: Cục Phòng bệnh chủ trì thực hiện trên toàn quốc, Cục Quản lý Khám, chữa bệnh chỉ đạo các cơ sở khám, chữa bệnh, Cục Bảo trợ xã hội thúc đẩy thí điểm mô hình hỗ trợ gia đình người bệnh, Sở Y tế các tỉnh, thành phố xây dựng kế hoạch, bố trí nguồn lực còn trạm y tế xã trực tiếp tổ chức thực hiện tại địa phương.
Hướng tới Ngày Sức khỏe Tâm thần Thế giới 10/10, ngành y tế đẩy mạnh các hoạt động tập huấn, đào tạo nghề gắn với việc làm, tạo sinh kế và bảo đảm an sinh xã hội cho người mắc rối loạn tâm thần có hoàn cảnh khó khăn. Cùng với đó, việc thực hiện chính sách bảo hiểm y tế, tăng cường tuyên truyền, tư vấn và hỗ trợ phục hồi chức năng được chú trọng nhằm giúp người bệnh từng bước hòa nhập cộng đồng, bảo đảm phẩm giá và quyền lợi chính đáng. Các địa phương cũng tiếp tục mở rộng mạng lưới chăm sóc tại cộng đồng, tăng cường sự hỗ trợ của các cơ sở chuyên khoa tâm thần đối với tuyến y tế cơ sở, từng bước đưa dịch vụ chăm sóc đến gần hơn với người dân.
Hương Giang








