Truyền thông phòng, chống tác hại của thuốc lá trong môi trường số

Khi công chúng thay đổi phương thức tiếp nhận thông tin

Phát biểu khai mạc hội thảo, ông Vũ Mạnh Cường, Giám đốc Trung tâm Truyền thông - Giáo dục sức khỏe Trung ương nhấn mạnh, công chúng ngày nay không còn là đối tượng tiếp nhận thông tin thụ động mà đã trở thành chủ thể tạo ra và định hướng thông tin. Theo số liệu từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), có tới 80% thanh thiếu niên tìm kiếm các thông tin về sức khỏe trên nền tảng số trước khi tham vấn ý kiến từ chuyên gia y tế.

Tại Việt Nam, sự lan tràn của các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới (thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng) trên mạng xã hội như TikTok, Facebook đang trực tiếp tấn công giới trẻ. Do đó, ngành Y tế cần thay đổi căn bản tư duy: chuyển từ “coi người dân là đối tượng” sang “coi người dân là đối tác truyền thông”, đáp ứng các tiêu chí tương tác, cá nhân hóa và hiện diện mạnh mẽ trên không gian số.

ThS. Nguyễn Thị Thu Hương, Trưởng phòng Nghiệp vụ Quỹ Phòng chống tác hại của thuốc lá chia sẻ thông tin: mỗi năm tại Việt Nam, có 84.500 người người tử vong do hút thuốc chủ động và 18.800 ca tử vong do các bệnh liên quan đến hút thuốc thụ động. Ước tính chi phí y tế và kinh tế hàng năm do thuốc lá gây lên tới 108.700 tỷ đồng, tương đương 1,14% GDP (bao gồm cả tổn thất về số lượng và chất lượng lao động do bệnh tật và tử vong sớm).

Việt Nam đang nằm trong nhóm quốc gia có tỷ lệ diện tích in cảnh báo trên bao bì thuốc lá thấp nhất (xếp thứ 95/140 quốc gia). Bên cạnh đó, 82,5% điểm bán vi phạm quy định về trưng bày. Cần bổ sung quy định cấm cơ sở bán buôn, bán lẻ thuốc lá trưng bày thuốc lá dưới mọi hình thức, nhằm loại bỏ quảng cáo trá hình và giảm tiếp cận của giới trẻ.

Đại diện Văn phòng Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tại Việt Nam, ThS.BS. Nguyễn Tuấn Lâm đã chỉ ra những thách thức pháp lý và thực thi kiểm soát thuốc lá. Việt Nam vẫn chưa có văn bản quy phạm pháp luật cụ thể để nội luật hóa Điều 5.3 của Công ước Khung về kiểm soát thuốc lá (FCTC) nhằm cách ly chính sách công khỏi lợi ích thương mại của ngành công nghiệp thuốc lá.

Bên cạnh đó, việc buông lỏng quản lý mạng lưới bán lẻ, trưng bày sản phẩm tại điểm bán và sự gia tăng của các sản phẩm nicotine mới đang tạo ra rào cản lớn cho công tác bảo vệ sức khỏe cộng đồng. ThS. Nguyễn Tuấn Lâm đề nghị: cần mở rộng môi trường không khói thuốc, tăng truyền thông về dịch vụ cai thuốc.

Những mô hình thực tiễn từ cơ sở: Sáng tạo và quyết liệt

Tại Hội thảo, có nhiều báo cáo tham luận thực tế từ các địa phương và đơn vị y tế về đổi mới công tác truyền thông phòng, chống tác hại của thuốc lá. Xác định yêu cầu khách quan cần đẩy mạnh truyền thông số, CDC Phú Thọ đề xuất giải pháp ứng dụng công nghệ hiện đại mang tính đột phá, như phát triển Chatbot tư vấn cai thuốc lá, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) giải đáp thông tin, xây dựng Dashboard theo dõi chiến dịch truyền thông theo thời gian thực. CDC Phú Thọ cũng đưa ra quan điểm chuyển đổi tiêu chí đánh giá truyền thông: thay vì đếm số lượng bài đăng, cần đánh giá theo kết quả thực chất (mức độ tương tác, ghi nhớ thông điệp, thay đổi nhận thức, tỷ lệ cai thuốc thành công).

ThS. Nguyễn Hữu Quý, CDC Đà Nẵng có bài tham luận về mô hình truyền thông phòng, chống tác hại của thuốc lá tại trường học, trình bày giải pháp thực tiễn về xây dựng thế hệ trẻ nói không với thuốc lá, nhấn mạnh vào việc liên kết liên tịch (sự phối hợp các ngành như y tế - giáo dục và các đoàn thể như Hội phụ nữ, Đoàn thanh niên) và các sáng kiến công nghệ học đường. CDC Đà Nẵng đã xây dựng thành công 100% Ban chỉ đạo phòng chống tác hại thuốc lá tại các trường học từ mầm non đến trung học phổ thông, tiêu biểu với sáng kiến áp dụng hệ thống “cảnh báo khói thuốc tự động” tại trường THPT Ông Ích Khiêm.

Về xây dựng môi trường không khói thuốc trong bệnh viện, BSCK II Lâm Thành Vững, Phó Giám đốc Bệnh viện đa khoa Trà Vinh - đơn vị đoạt giải 3 cuộc thi “Cơ sở y tế không khói thuốc” năm 2025 - khẳng định vai trò của việc siết chặt quản lý nội bộ, lồng ghép thi đua. Tuy nhiên, ông cũng thẳng thắn chia sẻ những thách thức như ý thức của người nhà bệnh nhân chưa cao, tình trạng lén lút hút thuốc ban đêm tại khuôn viên rất khó kiểm soát triệt để.

Để công tác truyền thông phòng, chống tác hại thuốc lá đạt hiệu quả thực chất, các đại biểu tại Hội thảo thống nhất cần tăng cường các biện pháp thúc đẩy việc thay đổi hành vi, kết hợp với ứng dụng (app) cai nghiện và cộng đồng trực tuyến hỗ trợ cai nghiện; đổi mới công cụ truyền thông qua việc xây dựng “Bộ chỉ số quốc gia” để đánh giá hiệu quả truyền thông dựa trên sự thay đổi hành vi thực tế thay vì các chỉ số định lượng bề nổi.

Cần thiết lập hệ sinh thái truyền thông số, chuẩn hóa tài liệu đa phương tiện (video ngắn, áp phích số, thông điệp phát thanh) cung cấp đồng bộ cho các cơ sở y tế tuyến dưới. Bên cạnh đó, các cơ quan thông tấn báo chí cần tăng thời lượng phát sóng, cùng xã hội lên án hành vi thiếu văn minh để xây dựng một “Văn hóa không khói thuốc” bền vững tại Việt Nam.

Trung tâm Truyền thông - Giáo dục sức khỏe Trung ương